http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/233 Mon, 22 Jun 2026 08:18:58 GMT 2026-06-22T08:18:58Z http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8480 GAHEEWWAN TAPHOONNI IJOOLLEE DANDEETTIIWWAN DHAGGEEFFACHUUFI DUBBACHUU GABBISUU KEESSATTI QABAN: AANAA ADAAMII TULLUU JIDDOO KOMBOLCHAA Dadalaa Bunaa Finqilaa; Abbabaa Lammeessaa (PhD) Ka’umsi qorannoo kanaa taphoonni ijoollee kanneen dandeettii dhaggeeffachuufi dubbachuu ijoollee gabbisan dagatamaa jiraachuu isaaniiti. Bakki qorannoon kun itti gaggeeffame Aanaa Adaamii Tulluu Jiddoo Kombolchaa yoo ta’u, kayyoon qorannoo kanaa gaheewwan taphoota ijoollee dandeettii dhaggeeffachuufi dubbachuu ijoollee gabbisuu keessatti qaban xiinxaluu yoo ta’u, kaayyoo kana galmaan ga’uuf qorataan mala qorannoo akkamtaatti dhimmi baheera. Maddi ragaa qorannoo kanaa madda ragaa tokkoffaa yoo ta’u, kunis taphoota ijoollee irratti namoota muuxannoo gahaa qaban mala iddatteessuu mitcarraa keessaa iddatteessuu dhimmataafi darbaa dabarsaattiin filatamaniiru. Meeshaalee funaansa ragaalee keessaa daawwannaa hirmaachisaa, marii garee xiyyeeffataafi afgaaffii fayyadamuun ragaaleen manguddoota, barsiisota, haawwotaafi ijoolleerraa sassaabameera. Xiinmala akkamtaa keessaa saxaxa sanyaabsa fayyadamuun ragaaleen funaannaman qaacceffamaniiru. Akka kanaan qorataan gaaffilee bu’uuraa qaacceffamanirra dhaabbachuun taphoonni ijoollee kanneen jechaan raawwataman dandeettii dhaggeeffachuufi dubbachuu ijoollee gabbisuu keessatti gaheewwan asii gadii kan qaban ta’uu mirkaneeffateera. Isaanis: gahee jechoota haaraa barsiisuu, gahee waliin dubbii barsiisuu, gahee naamusaan dhaggeeffachuufi dubbachuu barsiisuu, gahee sodaa malee dubbachuu shaakalchiisuu, gahee ariitiin dhagayuufi dubbachuu shaakalchiisuufi gahee yaada ofii baldhinaan ibsachuu danda’uu shaakalchuusuu fa’a akka ta’an hubatameera. Dhumarratti, Waajjirri Aadaafi Turiizimiifi waajjirri Barnootaa Aanaa Adaamii Tulluu Jiddoo Kombolchaa taphoota ijoollee dandeettiiwwan dhaggeeffachuufi dubbachuu ijoollee gabbisuu keessatti gahee qaban walitti qabee barreeffamatti jijjiiruun dhaloota osoo kaayee. Akkasumas taphoonni ijoollee dandeettii afaanii duraa lamaan barsiisuu keessatti gahee waan qabaniif maatiin mana keessatti barsiisonni mana barumsaatti osoo taphsiisanii. 91p. Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8480 2025-01-01T00:00:00Z http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8479 XIINXALA HOJIIRRA OOLMAA BARNOOTA AFAAN OROMOO, SADARKAA TOKKOFFAAN DURAA KEESSATTI: HANQINOOTAAFI DANQAALEE GODINA ARSII, AANAA MUUNESSAATTI Jeeylaan Amaan (PhD); Garramaaw Caalaa (Garga Piroof) Kaayyoon qorannoo kanaa hanqinootaafi danqaalee hojiirra oolmaa barnoota Afaan Oromoo, barnoota sadarkaa tokkoffaan duraa godina Arsii aanaa Muunessaa keessatti mul’atan adda baasuun ibsuudha. Qorannoo kana gaggeessuuf saxaxni qorannoo hojiirra oole saxaxa qorannoo addeessaati. Malli xiinxala ragaalee hojiirra oole immoo mala akkamtaati. Maddeen ragaa qorannoo kanaa itti gaafatamaafi itti aanaa waajjira barnootaa mala iddatteessuu hammargeen, ogeeyyii waajjira barnootaa, hooggantoota manneen barnootaa mala iddatteessuu hammargeen barsiisota barnoota sadarkaa tokkoffaan duraa barsiisan mala iddatteessuu akkayyootiin fudhatamaniiru. Meeshaaleen funaansa ragaalee afgaaffii, hubdaawwannaa fi mariin garee hojiirra ooleera. Meeshaalee barnootaa fi deeggarsa barnootaa guutamuu dhabuu, hanqinni barsiisotaa jiraachuu, leenjii barsiisotaaf kennamuu dhabuu, malli baruu barsiisuu kan daa’imman giddu galeessa hin godhanne ta’uu, malli madaalliifi iyyaafannoo walitti fufaa laafaa ta’uu, lakkoofsi daa’immanii kutaa barnootaa keessatti baayyachuurraa gahumsa daa’immanii gama dandeettiiwwan afaaniin qaban irratti barsiisonni adda baasuu dadhabuu, sirni barnoota Afaan Oromoo addatti umriin qoodamee daa’immaniif qophaa’uu dhabuun adda baheera. Hanqinoonniifi danqaaleen kunneen dandeettiiwwan afaanii keessaa dubbisuufi barreessuu daa’immaniirratti gahumsi isaan horatan gadaanaa ta’uufi gulantaa barnoota itti aanuttis milkaa’inni isaanii laafaa akka ta’e hubatameera. Meeshaaleen barnootaafi deeggarsa barnootaa daa’immaniifi barsiisotaa dhihaachuu qaba. Malli baruu barsiisuu, malli madaalliifi iyyaafannoo walitti fufaa daree keessaa kan umrii daa’immanii waliin walgitiinsa qabu akka qophaa’u, hayyoonni sirna barnootaa sadarkaa biyyaatti bocan, hooggantoonni, ogeeyyiin sadarkaan jiran gulantaa barnoota kana keessatti Afaan Oromoo bu’uura ta’uu beekanii barsiisota leejii gahaa qaban ramaduu akka qaban eerameera Barsiisonni gulantaa barnootaa sadarkaa tokkoffaan duraa keessatti gosa barnoota Afaan Oromoo bifa milkaa’ina qabuun daa’imman barsiisuun bu’uurawaan ta’eef daa’imman umriifi seenduubee adda addaa irraa dhufaniif barnoota walgitiinsa mirkaneessu daretti dhiheessanii dandeettiiwwan afaanii akka fooyya’u irratti hojjachuu akka qaban eerameera. 83p. Sat, 01 Jun 2024 00:00:00 GMT http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8479 2024-06-01T00:00:00Z http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8461 XIINXALA FAARUU LOONII TOOHAA HORAA OROMOO ANNIYYAA Ibraahim Mahammad Aadam; Dr. Abbabaa Lammeessaafi; Dr. Fiqaaduu Baldaa Kaayyoon qorannoo kanaaa faaruu loonii toohaa horaa Oromoo Anniyyaa xiinxaluudha. Faaruun loonii yeroo hora toohaniif kaayyoolee gooree galmaan gahuuf gaaffilee bu’uura qorannoo qophaa’e deebisuuf meeshaalee funaansaa kanneen akka afgaaffiin, marii garee xiyyeeffannoo, sakatta’a ragaaleefi hubdaawwannaan funaanaman bifa sagaleefi suursagalee dhaggeeffatamaniifi ilaalamanii gara barreeffamatti jijjiiramuun xiinxalaman iiru. Tooftaan xiinxalaafi hiikaa dhiheessa ragaaleef mijjawaa ta’ee hojiirra oole immoo kan mala akkamtaa keessaa tooftaa qaaccessa sagaleefi ergaa afwalalooti. Tooftaa iddatteessuu filatame iddatteessuu carraanalaa keessaa, iddatteessuu darbaa dabarsaan kan qindaa’eedha. Qorannoon kun faaruu loonii funaanaman akkaataa itti hubatamuufi hiikamu xiinxaluun gumaacha hawaasa keessatti qabu ifa godheera. Yaaxxinni qorannoo kanaaf filatame yaaxxina fayyadaminsaa (functionalism) yoo ta’u dhugaa hawaasa keessa jiru haala jiruuf jireenya hawaasaafi aadaa isaa qoratanii akka jiraachisaaniif uumametti dhimma bahuun kan raawwatameedha. Argannoon qorannichaa faaruuwwan funaanaman keessatti jaalala horiif qaban akka ilmoo namaaf qabaniin walqixa akka turan qorannoon kun agarsiiseera. Faaruun loonii kuniis qabiyyeewwan hawaasa keessatti murteessoo ta’an kanneen akka: siyaasa, diinagdee, danta dhabdummaa balaaleffatan, tuffii mul’isanii, eebbaafi abaarsafi waliin dubbiin looniifi namaa jiraachuu mul’isaniidha. Akka waliigalaatti faaruun loonii eenyummaa, seenaa, safuufi aadaa Oromoo eeguuf faayidaa guddaa qaba. Hawaasa horsiisee bulaa keessatti faaruun loonii gooroowwan addaa isaanii ibsuuf baay’ee barbaachisaa ta’uu qorannichaan bira gahameera. Akkasumaas faaricha akka tapha faayidaa hinqabneetti ilaalamuun dogoggora ta’uu qorannoon kun bal’inaan mul’iseera. Yaboon qorannoo kanaan lafa kaa’amees dhimmoota aadaa, seenaafi eenyummaa ofii eeguun kan Oromoota hundaa waan ta’eef faaruu loonii Oromoo Anniyyaa qabeenya hawaasa Oromoo kunuunsuuniifi dagaagsuun miira Oromummaa guddisaa kan adeemuudha. 85p. Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8461 2025-01-01T00:00:00Z http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8458 Hojiirra Oolmaa Mala Baruufi Barsiisuu Barattoota Giddu Galeessa Godhate: Mana Barumsa Sadarkaa Lammaffaa Doobbaa Barnoota Afaan Oromoo Kutaa 11ffaa Baanee Jabaa, Daggituu Xiyyeeffannoon Qorannoo kanaa hojiilee baruu –barsiisuu keessatti hojiirra oolmaa mala baruu –barsiisuu barattoota giddu galeessudha. Kanumarraa ka’uun haalli hojiirra oolmaa mala kanaa, mana barumsa sadarkaa 2ffaa Doobbaa Daree Barnoota Afaan Oromoo keessatti maal akka fakkaatu xiinxalameera .Kunis malli kun hojiirra oolaa jiraachuu isaa,haala kamiin akka hojiirra oolaa jiu,hangam hojiirra oolaa akka jiru, daqaaleen jiran maal fa’ii fi furmaanni maali kanneen jedhamanidha Kanumaan wal qabatee qorattuun gosa qoranoo malleen walkeessoo fayyadamuun haalli hojiirra oolmaa mala baruu-barsiisuu barattoota giddi galeessa godhate mana barumsichaa Daree Barnoota Afaan Oromoo Kutaa 11ffaa Keessatti gadaanaa ta’uun isaa hubatameera.Malli qaaccessa ragaa dhimma itti bahame mala makaati. Akkasumas madda ragaa tokkoffaa fi madda ragaa lammaffaa fayyadamuun,kaayyoo qorannichaa galmaan ga’uuf malleen funaansa ragaalee afgaaffii, bargaaffii fi hubdaawwannaan hojiirra oolaniiru.Ragaaleenis karaa suuraa, viidiyoo fi barreeffamaatin walitti kan qabamanii fi akkaataa walitti dhufeenya isaaniitiin xiin xalamaniiru. Akka argannoo qorannoo kanaatti malli kun faayidaa hedduu kan qabuu fi hojiirra oolmaan isaa rakkoo akka qabu hubatamera. Akkasumas malli kun barattoota gahoomsuu, ofitti amanamoo taasisuu, of danda’oo fi rakkoo adda baasuu fi rakkoo furuu akka danda’aniif kan fayyadu ta’uun isaa bira gahameera. Cuunfaa fi yaboon qorannoo kanaan adda baafameera .Haata’u malee hojiirra oolmaa mala kanaatiif danqaaleen jiran hanqina kitaabaa, teessoo,hamilee dhabuu barataa, gahumsa barsiisaa, hanqina silabaasii fi qajeelcha barsiisaa ta’uun adda baafameera. Furmaanni isaa, gahumsa barsiisaarratti hojjechuu,hanqina kitaabaa, silabaasii,fi istaandardii mana barumsaa fooyyessuun murteessaa ta’uun isaa adda baheera. Gama biraatiin dhimmamtoonni barnootaa hundi barsiisaan, hoggansi,waajjiraaleen ,barataa fi maatiin gahee isaanii bahuu qabu. 49 Wed, 01 Jan 2025 00:00:00 GMT http://ir.haramaya.edu.et//hru/handle/123456789/8458 2025-01-01T00:00:00Z